قرآن کریم وحدت را یکی از مهمترین عوامل شکلگیری قدرت و امنیت اجتماعی میداند. در منظومه معارف قرآنی، امنیت پدیدهای تنها نظامی یا سیاسی نیست، بلکه نتیجه استقرار جامعهای منسجم، همگرا و استوار بر ایمان است. ازاینرو، رابطه وحدت و امنیت، رابطهای علّی است؛ بدین معنا که هر اندازه انسجام اجتماعی و همبستگی ایمانی تقویت شود، امنیت فردی و اجتماعی نیز استوارتر خواهد شد. امنیت در لغت به معنای آرامش، طمأنینه، آسودگی عقل و زوال خوف است. ابنمنظور میگوید: «الأَمْنُ نَقِیضُ الْخَوْفِ» (ابنمنظور، ج۱۳: ۲۱) و راغب اصفهانی نیز اصل امنیت را «طمأنینه نفس و زوال خوف» میداند: «أصلُ الأَمْنِ طمأنینهُ النفسِ و زوالُ الخوفِ» (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲: ۹۰-۹۱). ازاینرو، فرد ایمن کسی است که از ترس و تهدید مصون باشد (مصطفوی، ۱۳۷۵، ج۱: ۱۴۹). با این حال، قرآن امنیت را صرفا یک نیاز طبیعی ـ هرچند از مهمترین نیازهای انسان است (مزلو، ۱۳۷۲: ۷۴) ـ تلقی نمیکند، بلکه آن را ثمره تحقق ارزشهای الهی در جامعه میداند.
✍️سیدکاظم سیدباقری | دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
در همین چارچوب، منشأ حقیقی امنیت، ایمان و اسلام معرفی شده است. یکی از نامهای خداوند «المؤمن» است ایمنیبخش و آرامش بخش دلهای نگران است. علامه طباطبایی نیز «مؤمن» را به معنای کسی میداند که امنیت میبخشد (طباطبایی، ۱۳۸۱، ج۹: ۵۶۵). امیرمؤمنان علی(ع) نیز درباره اسلام میفرماید: «فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ وَسِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ» (نهجالبلاغه، خطبه ۱۰۶)؛ یعنی خداوند اسلام را برای چنگ زنندگان به آن مایه امنیت و برای واردشدگان در آن وسیله سلامت قرار داده است. بنابراین، امنیت در اندیشه قرآنی، در بستری از ایمان و ارزشهای الهی تحقق مییابد و وحدت بر محور همین ارزشها شکل میگیرد.
وحدت، بستر تحقق امنیت و اقتدار اجتماعی
برجستهترین جلوه این حقیقت، فرمان الهی به اعتصام جمعی است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آلعمران: ۱۰۳). این آیه وحدت را محدود به یک فضیلت اخلاقی نمیداند، بلکه آن را راهبردی برای حفظ انسجام جامعه و پیشگیری از ناامنی معرفی میکند. اعتصام همگانی به «حبلالله» سرمایه اجتماعی جامعه اسلامی را تقویت میکند و از شکلگیری شکافها و تعارضهای درونی جلوگیری مینماید. ازاینرو، امنیت اجتماعی در قرآن، پیش از آنکه محصول قدرت سخت باشد، نتیجه وحدت اعتقادی، همدلی، همراهی و انسجام اجتماعی است. همین منطق در پایان سوره آلعمران نیز با بیانی روشنتر تبیین شده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا» (آلعمران: ۲۰۰). علامه طباطبایی «مصابره» را صبر جمعی و متقابل مؤمنان در برابر دشواریها میداند؛ بدین معنا که هر فرد، استقامت خود را پشتوانه استقامت دیگران قرار دهد. ایشان همچنین «مرابطه» را فراتر از «مصابره» دانسته و آن را ایجاد پیوند مستحکم میان نیروهای جامعه و شکلگیری جامعهای منسجم تفسیر میکند (ر.ک. طباطبایی، ۱۳۸۱، ج۴: ۹۲). چنین جامعهای با همافزایی ظرفیتهای انسانی، از قدرت بیشتری برای مقابله با تهدیدها برخوردار است و همین قدرت، امنیت پایدار را پدید میآورد. قرآن رابطه میان وحدت، قدرت و امنیت را در آیات دیگری نیز تبیین کرده است. از یک سو فرمان میدهد: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ» (انفال: ۶۰). مفهوم «قوه» در این آیه تنها به تجهیزات نظامی محدود نیست، بلکه همه عناصر اقتدار، از جمله انسجام اجتماعی، آمادگی عمومی و همبستگی سیاسی را دربرمیگیرد. از سوی دیگر، قرآن نسبت به پیامدهای تفرقه هشدار داده و میفرماید: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ» (انفال: ۴۶). تعبیر «تذهب ریحکم» بیانگر زوال قدرت، هیبت و نفوذ اجتماعی است. بنابراین، قرآن میان وحدت و اقتدار از یک سو، و تفرقه و ناامنی از سوی دیگر، رابطهای مستقیم برقرار میکند؛ بدین معنا که وحدت، قدرت اجتماعی را افزایش میدهد و قدرت نیز امنیت جامعه را تضمین میکند.
امنیت؛ ثمره وحدت و زمینهساز بالندگی جامعه
امنیت، گرانبهاترین سرمایه هر جامعه، نه در سایه تفرقه که در پرتو وحدت و همدلی محقق میشود. وقتی ملتی با وجود تفاوتهای سلیقهای و قومی، بر گرد محور منافع ملی و آرمانهای مشترک متحد شود، دشمن نمیتواند از شکافها نفوذ کند و جامعه در سایه این انسجام، به دژی نفوذناپذیر تبدیل میشود. این امنیتِ پایدار، بستر لازم برای بالندگی در همه عرصههاست؛ چراکه سرمایهگذار با خیال آسوده به تولید میپردازد، اندیشمند در فضایی به دور از نگرانی به خلاقیت میرسد و جوانان با امید به آینده، گام در مسیر پیشرفت میگذارند. در چنین فضای آرامی، برنامهریزیهای بلندمدت عملی میشود و شکوفایی اقتصادی، علمی و فرهنگی، دستاورد طبیعی این همدلی خواهد بود.به بیان قرآن کریم، ثمره این امنیت، آرامش و شکوفایی جامعه است، خداوند درباره جامعهای آرمانی میفرماید: «کَانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ» (نحل: ۱۱۲). علامه طباطبایی سه ویژگی این جامعه را امنیت، اطمینان و روزی فراوان میداند و جالب آن که ایشان «اطمینان» را حلقه واسط میان امنیت و رفاه معرفی میکند؛ زیرا امنیت، آرامش اجتماعی را پدید میآورد و آرامش، زمینه رونق اقتصادی و توسعه را فراهم میسازد (ر.ک. طباطبایی، ۱۳۸۱، ج۱۲: ۱۶۴). بدین ترتیب، امنیت نه نقطه آغاز، بلکه یکی از مهمترین دستاوردهای وحدت و انسجام اجتماعی است. بنابراین می توان گفت که وحدت بر محور ایمان، مهمترین سرمایه اجتماعی امت اسلامی و منشا اقتدار و امنیت آن است. هرچه پیوندهای ایمانی، همبستگی اجتماعی، همدلی و همکاری مؤمنان بیشتر باشد، جامعه از توان بیشتری برای دفع تهدیدهای داخلی و خارجی برخوردار خواهد بود و امنیت، آرامش و پیشرفت بیشتری را تجربه خواهد کرد. در مقابل، تفرقه و نزاع، کینه و کینه پراکنی، سرمایه اجتماعی را فرسوده، قدرت را تضعیف و امنیت را از میان میبرد. ازاینرو، در منطق قرآن، وحدت نهتنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه قدرت آور، امنیت بخش و مهمترین راهبرد تحقق عدالت و اقتدار جامعه اسلامی است.
منابع
قرآن کریم
ابنمنظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم.
شریف رضی، محمد بن حسین(۱۳۷۹). نهجالبلاغه. قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
شیرازی، ناصر مکارم و همکاران. (۱۴۲۶ق). تفسیر نمونه. قم: دارالکتب الإسلامیه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین(۱۳۸۱). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مزلو، آبراهام. (۱۳۷۲). انگیزش و شخصیت (ترجمه احمد رضوانی). تهران: انتشارات مروارید.
مصطفوی، حسن(۱۳۷۵). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
