به خاطر شرایط ویژه دوران زندگی امام سجاد علیهالسلام، مخصوصا در زمان حکومت عبدالملک بن مروان که حضرت مجبور به تقیه بودند، اصول سبک زندگی فردی و شیوه زندگی اجتماعی را در قالب دعا و مناجات بیان میکردند. بیان سبک زندگی اجتماعی، عمدتا با بیان احکام شرعی مربوط به هر موضوع و الزامات و قوانین متناظر با آن است و این الزامات را در صحیفه سجادیه میتوان مشاهده کرد. ظاهر دعاگونه عبارات صحیفه، برای جامعه یا نظام اسلامی ایجاد نمیکند و الزامات مورد ادعا که به بعضی از آنها اشاره خواهد شد، به صورت التزامی از این ادعیه استخراج میشود.
در دعای مرابطین (۲۷)، مطالب زیادی وجود دارد که سبک زندگی اجتماعی – امنیتی میآموزد. البته این طور نیست که بتوان از همه مضامین این دعای شریف، چنین برداشتی نمود؛ چراکه بعضی مضامین آن، یا از عهده انسانها بیرون است و فقط خداوند میتواند آن خواسته را اجابت نماید مانند: “وَ ارْمِ بِلَادَهُمْ بِالْخُسُوفِ، وَ أَلِحَّ عَلَیْهَا بِالْقُذُوفِ، وَ افْرَعْهَا بِالْمحُولِ” یا اینکه انجام آن توسط نظام اسلامی، خلاف خطوط قرمز واضح اسلام است مانند: اللَّهُمَّ وَ امْزُجْ مِیَاهَهُمْ بِالْوَبَاءِ، وَ أَطْعِمَتَهُمْ بِالْأَدْوَاءِ).
از مضامین فراوانی که در این دعای شریف میتوان الزامات امنیتی به دست آورد، اینگونه به دست میآید که امنیت نه امری صرفاً نظامی، بلکه پدیدهای چندساحتی و شبکهای معرفی میشود که تحقق آن، مستلزم همافزایی مرزداران، نهادهای حاکمیتی و آحاد جامعه است. امام سجاد علیهالسلام از یکسو الزامات معرفتی، انگیزشی و رفتاری مرزداران را تبیین میکند و از سوی دیگر، وظایف ساختاری، پشتیبانی و راهبری حاکمیت در مسائل سیاسی – نظامی، اقتصادی و فرهنگی و نیز مسئولیتهای کسانی را که امکان حضور مستقیم در میدان نبرد ندارند، روشن میسازد.
📝حجت الإسلام و المسلمین سید سعید موسوی
پژوهشگر حوزه فقه امنیت
الزامات امنیتی برای مرزداران
الزامات امنیتی مرتبط با مرزداران در دعای بیست و هفتم هم شامل سربازان در خطوط مرزی میشود و هم فرماندهان آنها. مواردی که مرتبط با سربازان است، یا مربوط به ساحت بینش آنهاست یا ساحت گرایش و یا ساحت رفتار و کنش.
الزامات ساحت بینش سربازان
سربازان اسلام باید شناخت کافی به همه موضوعاتی که مورد نیاز آنهاست داشته باشند؛ از جمله مهم ترین آنها، مسائل معرفتی اسلام و در مرحله بعد شناخت موضوعات مرتبط با این مسائل (وَ عَرِّفْهُمْ مَا یَجْهَلُونَ وَ عَلِّمْهُمْ مَا لَا یَعْلَمُونَ) و همچنین سبک زندگی فردی و اجتماعی مطابق دستورات اسلام است (وَ عَلِّمْهُ السِّیَرَ وَ السُّنَنَ). این شناختها باید عمیق و همراه با تیزبینی خاص خود باشد تا در لحظات سرنوشتساز تصمیمگیری، به کمک این سربازان بیاید (وَ بَصِّرْهُمْ مَا لَا یُبْصِرُونَ).
الزامات ساحت گرایش سربازان
سربازان اسلام علاوه بر بینش صحیح و متناسب، باید از تمایلات و انگیزههای متعالی هم برخوردار باشند تا بتوانند در نبرد با دشمنان تاب آوری داشته باشند. بر اساس دعای مرابطین، این التزام مرزداران را میتوان در ایجاد و تقویت دو قسمت انگیزهها و خلقیات آنها لحاظ کرد.
الف) انگیزهها:مدافعین مرزهای اسلامی باید با نیت خالص وارد این عرصه نبرد شوند (وَ أْثُرْ لَهُ حُسْنَ النِّیَّهِ)؛ فکر و ذکر آنها و حرکتشان به سمت جبههها و اقامتشان در آنجا باید برای خدا باشد (وَ اجْعَلْ فِکْرَهُ وَ ذِکْرَهُ و ظَعْنَهُ وَ اِقَامَتَهُ، فِیِکَ وَ لَکَ) نه برای ریا و خودنمایی (وَ اَعْزِلْ عَنْهُ الرِّیَاءَ) و شهرتطلبی (وَ خَلِّصْهُ مِنَ السُّمْعَهِ)، بلکه برای سربلندی دین اسلام و تقویت و گسترش جبهه حق، عازم جهاد گردند (اللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا غَازٍ غَزَاهُمْ … لِیَکُونَ دِینُکَ الْأَعْلَى وَ حِزْبُکَ الْأَقْوَى وَ حَظُّکَ الْأَوْفَى فَ …).
مجاهدین در راه اعتلای حق و حقیقت برای اینکه به این مرحله از اخلاص نیت برسند لازم است اشتیاق خود به دنیا را کنار نهند (وَ أَطْفِ عَنْهُ حَرَارَهَ الشَّوْقِ)؛ حال این شوق، محبت مال دنیا باشد (وَ امْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَرَاتِ الْمَالِ الْفَتُونِ) یا هر کدام از موضوعات فریبنده دیگر آن (وَ أَنْسِهِمْ عِنْدَ لِقَائِهِمُ الْعَدُوَّ ذِکْرَ دُنْیَاهُمُ الْخَدَّاعَهِ الْغَرُورِ) که این محبتها هم میتواند باعث فریب خوردن این مجاهدین گردد و هم تشخیص حق را برایشان دشوار مینماید.
برای غلبه بر انگیزههای دنیوی یکی از مناسب ترین روشها، ایجاد انگیزههایی والا به جای آنهاست و همانطور که خداوند در قرآن کریم از این روش تربیتی استفاده نموده است، در دعای امام زینالعابدین علیهالسلام هم این مطلب را مشاهده میکنیم؛ آنجا که میتوان لزوم نهادینه کردن انگیزه رفتن به بهشت و دسترسی به نعمتهای جذاب و بی پایان آن را برای سربازان استخراج نمود (وَ اجْعَلِ الْجَنَّهَ نَصْبَ أَعْیُنِهِمْ، وَ …حَتَّى لَا یَهُمَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِالْاِدْبَارِ، وَ لَا یُحَدِّثَ نَفْسَهُ عَنْ قِرْنِهِ بِفِرَارٍ)
جهادگران عرصه نبرد با دشمنان، نه تنها باید از محبت مال و مقام دنیا دل بکنند، باید از زن و فرزند هم دل بکنند؛ (وَ أَنْسِهِ ذِکْرَ الْاَهْلِ وَ الْوَلَدِ) مانعی که شاید برای خیلیها، آخرین مانع حرکت باشد.
ب) خلقیات: تقویت صبر و تحمل در مقابل سختیهای ترک خانواده و تابآوری در مقابل مشکلات در مسیر جهاد فی سبیلالله، یکی از الزامات مرتبط با خلقیات است (وَ أَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ). یکی دیگر از آن موارد، مسئله شجاعت است (وَ أَلْهِمْهُ الْجُرْأَهَ). سربازان اسلام بدون غلبه بر ترس (وَ أَعْفِهِ مِنَ الْجُبْنِ) و وحشت خود (وَ أَجِرْهُ مِنْ غَمِّ الْوَحْشَهِ)، قطعا نمیتوانند تا پایان با جبهه حق همراهی کنند.
الزامات ساحت کنش سربازان
در ساحت کنش و رفتار، دو التزام برای مرزداران اسلام میتوان از دعای بیست و هفتم به دست آورد. یکی از آنها، لزوم حفظ سلامت بدن (وَ تَوَلَّهُ بِالْعَافِیَهِ) و تلاش برای اینکه تا جای امکان عیب و جراحتی به آن وارد نشود (وَ أَصْحِبْهُ السَّلَامَهَ). جهادگران عرصه نبرد با دشمن، باید از بدنهای سالم برخوردار باشند تا بتوانند وظیفه حراست از تمامیت ارضی سرزمین اسلام را به خوبی انجام دهند. مورد دیگر از این وظایف که یک پله بالاتر از حفظ سلامتی است، نیرومند کردن بدن هم از لحاظ قدرت بدنی و هم از لحاظ توانایی جنگاوری است (وَ اعْضُدْهُمْ بِالنَّصْرِ وَ ارْزُقْهُ الشِّدَّهَ).
الزامات برای فرماندهان
از دعای مرابطین میتوان پنج الزام کلی برای فرماندهان جبهههای نبرد با دشمن به دست آورد:
الف) لزوم برخورداری از توان تصمیمگیری شایسته و به موقع (وَ سَدِّدْهُ فِی الْحُکْمِ وَ الْطُفْ لَهُمْ فِی الْمَکْرِ).
ب) لزوم اتخاذ تصمیماتی تاکتیکی که باعث نابودی هرچه بیشتر تسلیحات دشمن شود (وَ اقْلِمْ عَنْهُمْ أَظْفَارَهُمْ)
ج) لزوم اتخاذ تصمیماتی تاکتیکی که باعث نابودی هرچه بیشتر نفرات دشمن شود (وَ انْقُصْ مِنْهُمُ الْعَدَدَ).
د) لزوم اتخاذ تاکتیکهایی که باعث شود بند دل سربازان دشمن پاره گردد (وَ اخْلَعْ وَثَائِقَ أَفْئِدَتِهِمْ) و وحشت سراسر وجود آنها را فراگیرد (وَ امْلَأْ أَفْئِدَتَهُمُ الرُّعْبَ) که نتیجه آن وحشت این است که هم از لحاظ تاکتیکی دچار مشکل میشوند (وَ ضَلِّلْهُمْ عَنْ وَجْهِهِمْ) و هم از لحاظ تکنیکی (وَ حَیِّرْهُمْ فِی سُبُلِهِمْ).
این تاکتیکی که فرماندهان باید به کار برند، یا با قدرتنمایی فرماندهان دلیری است که هم باعث ترس سربازان دشمن میشود (وَ جَبِّنْهُمْ عَنْ مُقَارَعَهِ الْأَبْطَالِ) و هم فرماندهان آنها را متزلزل میکند (وَ أَوْهِنْ أَرْکَانَهُمْ عَنْ مُنَازَلَهِ الرِّجَالِ) یا از طریق آرایش نظامی و نوع چینش و حمله اولیهای است که با توجه به تعداد زیاد نیروها و سطح بالای تجهیزات نظامی، میتواند ترس و وحشت در دل آنها ایجاد نماید (وَ ابْعَثْ عَلَیْهِمْ جُنْداً مِنْ مَلَائِکَتِکَ …).
ه) لزوم اتخاذ تاکتیکهایی که منجر به قطع ارتباط نیروهای دشمن با قسمت پشتیبانی خود شود؛ حال یا با قطع پشتیبانی تسلیحاتی (وَ فَرِّقْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَسْلِحَتِهِمْ) یا ممانعت از پشتیبانی نیرو (وَ اقْطَعْ عَنْهُمُ الْمَدَدَ) یا قطع پشتیبانی امکانات غذایی و رفاهی (وَ بَاعِدْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَزْوِدَتِهِمْ) و یا ممانعت از پشتیبانانی که میتوانند میدان جنگ را توسعه داده و صحنه نبرد را به قسمتهای دیگر مرزهای اسلامی گسترش دهند (وَ اقْبِضْ أَیْدِیَهُمْ عَنِ الْبَسْطِ).
- الزامات امنیتی مرتبط با نظام اسلامی
بعضی از وظایف حکومت اسلامی در نبرد با دشمنان که از زبان مبارک امام علیهالسلام به آن اشاره شده است، ذیل سه قسمت الزامات سیاسی – امنیتی، الزامات اقتصادی و الزامات فرهنگی مطرح میگردند.
الزامات سیاسی – نظامی
نظام اسلامی باید تصمیمات راهبردی برای حفظ تمامیت ارضی سرزمین اسلام اتخاد نماید (وَ حَصِّنْ ثُغُورَ الْمُسْلِمِینَ بِعِزَّتِکَ) که در ادامه به شش مورد از آنها اشاره خواهد شد.
الف) حکومت اسلامی باید تعداد نیروهای نظامی را تا حد کفایت افزایش دهد (وَ کَثِّرْ عِدَّتَهُمْ).
ب) بر نظام اسلامی لازم است تواناییهای نیروهای مرزبان را تا حد لازم بالا ببرد (وَ أَیِّدْ حُمَاتَهَا بِقُوَّتِکَ) و به حداقلها اکتفا نکند (وَ ارْزُقْهُ الشِّدَّهَ). مرحله اول این ارتقا تواناییها، پیگیری مسئله بهداشت و سلامتی مرزداران است(وَ تَوَلَّهُ بِالْعَافِیَهِ وَ أَصْحِبْهُ السَّلَامَهَ).
ج) حکومت اسلامی باید سطح کمی و مخصوصا کیفی تسلیحات نظامی مرزداران را تا حد بازدارندگی، بالا ببرد (وَ اشْحَذْ أَسْلِحَتَهُمْ).
د) کسانی که فداکاری کرده و عازم جبهههای نبرد میشوند باید زمینهای ایجاد شود که در این مسیر، دچار سختی نگردند و با سهولت (اللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا غَازٍ غَزَاهُمْ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِکَ، … فَلَقِّهِ الْیُسْرَ) و بدون مشکل (وَ هَیِّىْ لَهُ الْأَمْرَ) این کار صورت گیرد و این تدبیرات باید توسط نظام اسلامی صورت گیرد (وَ دَبِّرْ أَمْرَهُمْ). یکی از این تدبیرها این است که تا حد امکان از سربازان بومی همان مناطق مرزی که مورد هجوم واقع شده است، استفاده گردد (اللَّهُمَّ اغْزُ بِکُلِّ نَاحِیَهٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَلَى مَنْ بِإِزَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ). این اقدام هم باعث انتقال سریعتر و آسانتر سربازان میشود و هم اینکه شناخت سربازان و احساس وابستگی آنها نسبت به مناطق خود بیشتر بوده و این باعث بالا رفتن احتمال پیروزی در نبرد میشود.
ه) افزایش تدابیر راهبردی برای حفظ مناطق پشتیبان خطوط مرزی (خطوط واصل مرکز با مرز) (وَ احْرُسْ حَوْزَتَهُمْ، وَ امْنَعْ حَوْمَتَهُمْ) یکی دیگر از وظایف حاکمیت است که با تقویت نیروهای و تسلیحات پشتیبان میتوان این کار را انجام داد (وَ تَخَیَّرْ لَهُ الْأَصْحَابَ، وَ اسْتَقْوِ لَهُ، الظَّهْرَ).
و) یکی دیگر از وظایف حاکمیت، لزوم اتخاذ سیاستهایی در حیطه روابط بینالملل است که مانع ایجاد اجماعی بر ضد سرزمین اسلامی در سطح منطقهای و جهانی شود (وَ ثَبِّطْهُمْ بِالْفُرْقَهِ عَنِ الِاحْتِشَادِ عَلَیْهِمْ).
الزامات اقتصادی
وظایف اقتصادی دولت که از متن دعای شریف صحیفه سجادیه به دست میآید را میتوان به صورت کلی در دو مورد بیان نمود.
الف) نظام اسلامی باید به موقع، مستمر (وَ وَاتِرْ بَیْنَ مِیَرِهِمْ) و به صورت کامل (وَ أَسْبِغْ عَلَیْهِ فِی النَّفَقَهِ)، درآمد و و ارزاق مورد نیاز مرزبانان را بپردازد و علاوه بر حقوق معین، با بخششهای مقطعی، آنها را از لحاظ فکری و روحی، آمادهتر نماید (وَ أَسْبِغْ عَطَایَاهُمْ مِنْ جِدَتِکَ).
ب) حکومت اسلامی باید مشکلات زندگی سربازان را درک نموده و اجازه ندهد که به خاطر این سختیها، تحت تأثیر وسوسههای دشمن قرار گیرند و به سمت خیانت و جاسوسی قدم بردارند (وَ تَوَحَّدْ بِکِفَایَهِ مُؤَنِهِمْ).
الزامات فرهنگی
الزامات فرهنگی نظام اسلامی که از محتوای دعای امام علیهالسلام به دست میآید، شامل موارد زیر است:
الف) افزایش آگاهی، معرفت (وَ عَرِّفْهُمْ مَا یَجْهَلُونَ وَ عَلِّمْهُمْ مَا لَا یَعْلَمُونَ) و بصیرت مورد نیاز سربازان اسلام (وَ بَصِّرْهُمْ مَا لَا یُبْصِرُونَ) و آموزش سبک زندگی مورد پسند اسلام به آنها (وَ عَلِّمْهُ السِّیَرَ وَ السُّنَنَ).
ب) اتخاذ تدابیری فرهنگی برای ایجاد و حفظ اتحاد بین سربازان اسلام در مناطق مختلف سرزمین اسلامی و جلوگیری از تفرقه بین آنها (وَ أَلِّفْ جَمْعَهُمْ).
ج) لزوم تقابل صحیح فرهنگی – تبلیغاتی در مقابل جنگ نرم دشمن در صحنه نبرد (وَ اخْزِمْ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِ النُّطْقِ).
د) فراهم کردن امکانات آموزشی و تربیتی برای اصلاح انگیزههای دنیوی سربازان اسلام و تقویت انگیزههای معنوی و اخروی در آنها (وَ أَنْسِهِمْ … ذِکْرَ دُنْیَاهُمُ الْخَدَّاعَهِ الْغَرُورِ وَ امْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَرَاتِ الْمَالِ الْفَتُونِ وَ اجْعَلِ الْجَنَّهَ نَصْبَ أَعْیُنِهِمْ، وَ …).
ه) فراهم کردن امکانات آموزشی و تربیتی برای ایجاد یا تقویت روحیات و خلقیات مثبت و مورد نیاز سربازان اسلام (وَ أَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ وَ …).
- الزامات امنیتی مرتبط با جامعه اسلامی و مردمی که در خطوط مرزی، مشغول حفظ امنیت نیستند
الزامات بینشی و گرایشی جامعه اسلامی
مسلمانانی که وارد عرصه نبرد با دشمنان نشدهاند، باید واقعا نیت (فَنَوَى غَزْواً) و همت (أَوْ هَمَّ بِجِهَادٍ) شرکت در جنگ داشته باشند و تنها موانعی که در پیش روی آنها به وجود میآید، مانع از شرکتشان در جنگ شده باشد (فَقَعَدَ بِهِ ضَعْفٌ، أَوْ أَبْطَأَتْ بِهِ فَاقَهٌ، أَوْ أَخَّرَهُ عَنْهُ حَادِثٌ، أَوْ عَرَضَ لَهُ دُونَ إِرَادَتِهِ مَانِعٌ).
مسلمانانی که توفیق شرکت در جهاد پیدا نکردند، باید از درون، دغدغهمند اسلام و سرزمین اسلامی باشند (اللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ أَهَمَّهُ أَمْرُ الْإِسْلَامِ) و از اینکه دشمنان برای سیطره بر جهان اسلام یکپارچه شده، ناراحت و اندوهگین باشند (اوَ أَحْزَنَهُ تَحَزُّبُ أَهْلِ الشِّرْکِ عَلَیْهِمْ).
الزامات رفتاری جامعه اسلامی
بعضی از الزامات رفتاری امت اسلامی به عنوان نیروهای پشت جبهه که از دعای مرابطین به دست میآید عبارتند از:
الف) کمک به افزایش انگیزه جهاد در سربازان اسلام (أَوْ شَحَذَهُ عَلَى جِهَادٍ) به هر ترتیبی که امکان دارد؛ مثلا با دعا کردن برای آنها در مقابل خودشان و هنگام اعزام به جبههها (أَوْ أَتْبَعَهُ فِی وَجْهِهِ دَعْوَهً).
ب) کمک تسلیحاتی و نظامی به سربازان اسلام (أَوْ أَمَدَّهُ بِعِتَادٍ).
ج) بر عهدهگیری سرپرستی خانوادههای سربازان اسلامی در غیاب آنها (أَوْ تَعَهَّدَ خَالِفِیهِ فِی غَیْبَتِهِ) و انجام کارهای آن خانه و خانواده (اللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ خَلَفَ غَازِیاً أَوْ مُرَابِطاً فِی دَارِهِ) که از جمله آن موارد میتواند کمک مالی به خانوادههای سربازان اسلام و دستگیری از آنها باشد (أَوْ أَعَانَهُ بِطَائِفَهٍ مِنْ مَالِهِ).
د) حفظ آبروی سربازان اسلام و خانوادههایشان در غیاب آنها (أَوْ رَعَى لَهُ مِنْ وَرَائِهِ حُرْمَهً).
منابع:
- صحیفه سجادیه دعای ۲۷.
- سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم، توحید، ۱۳۹۵ش.
- سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۴۰۶
