آیا امنیت تنها با ابزار نظامی حاصل میشود؟ در این مقاله تحلیلی، به بررسی نقش کلیدی زنان در ایجاد امنیت پایدار پرداختهایم. با واکاوی سیره حضرت زهرا(س)، نشان میدهیم که چگونه مدیریت زنان در سه ساحتِ امنیت روانی، اجتماعی و اعتقادی، میتواند جامعه را از آسیبها مصون نگه دارد.
حجت الاسلام سید حمید حسینی آملی
امنیت فراتر از مرزهای فیزیکی
امنیت از بنیادیترین نیازهای جامعه اسلامی است که تحقق آن مستلزم مشارکت عمومی همه اقشار جامعه است. امنیت مفهوم چند بُعدی است که فراتر از صرف مصونیت فیزیکی از تجاوز و جنگ، شامل آرامش روانی، ثبات اخلاقی، استحکام اجتماعی و پایداری معنوی است. امنیت پایدار تنها با ابزار نظامی حاصل نمیشود، بلکه نیازمند پایههای تربیتی و فرهنگی است و زنان به عنوان بخشی از جامعه و محور اصلی خانواده نقشی مهم در ایجاد، حفظ و تقویت امنیت دارند. آرامش اجتماعی نمیتواند بدون امنیت فکری و روانی به وجود آید یا پایدار بماند و زنان با مدیریت جامع خود میتوانند در تامین امنیت فردی و اجتماعی نقش بسزائی ایفا کنند. یکی از زنان موفق در این عرصه حضرت زهر(علیها السلام) است که زنان جامعه ما میتواند با الگوگیری از آن حضرت تحقق بخش امنیت فردی و اجتماعی و دیگر ابعاد امنیت باشند. در این یادداشت با بهرهگیری از سیره و زندگانی حضرت زهرا(علیها السلام) به نقش زنان در تامین امنیت پرداخته میشود.
زن و امنیت و آرامش روانی و عاطفی
خدا در قرآن آیه ۲۱ سوره روم زن را مایه آرامش معرفی کرده است. خداوند میفرماید: ( وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَرَحْمَهً ۚ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ). یکی از نشانهها و آیات خدا این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنارشان آرامش یابید. خدا در این آیه زن را مایه آرامش روانی معرفی کرده است و آنها را یک حقیقت میداند هر چند در بعضی خصوصیتها با هم تفاوت دارند و این بطلان کننده فرهنگی است که زن و مرد را دو جنس مخالف معرفی کرده است، بلکه زن و مرد دو جنس مکمل هم هستند که با کنار هم قرار گرفتن به امنیت و آرامش میرسند.
دیدگاه رهبر معظم انقلاب
ایشان میفرمایند: هدف از زوجیت عبارت است از سکون و آرامش، تا شما در کنار او در درون خانواده – مرد کنار زن و زن کنار مرد- آرامش پیدا کنید. برای مرد هم آمدن به خانه یافتن محیط امن خانه، زن مهربان و دوستدار و امین در کنار او وسیله آرامش است، برای زن هم داشتن مرد و تکیهگاهی که به او عشق بورزد و برای او مانند حصن مستحکم باشد، مایه آرامش است. مهمترین چیزی که بشر به آن احتیاج دارد آرامش است. سعادت انسان در این است که از تلاطم و اضطراب روحی در امان و آرامش روحی داشته باشد. آیه الله مکارم شیرازی این آرامش و امنیت را هم جسمی و روحی میداند و هم جنبه فردی و اجتماعی و این عدم تعادل روحی و ناآرامیها در افراد مجرد را ناشی از نبود ازدواج میداند. لذا حضرت زهرا(علیها السلام) در خانه امیرالمؤمنین چنان محیط امن و آرامشی ایجاد کرد که حضرت علی فرمود: «لقد کنت انظر الیها فتنکشف عنی الهموم و الاحزان». هرگاه به فاطمه نگاه می کردم غم و اندوه از من زدوده میشد.این بیان امیرالمؤمنین گویای سطح تامین امنیت روانی در محیط خانواده است که زن با ایجاد فضای محبتآمیز و به دور از تنش اساسیترین بستر امنیت را فراهم میآورد.
زن و امنیت اجتماعی
امنیت اجتماعی به معنای صرفا نبود جرم نیست، بلکه شامل امنیت انسانی که در آن افراد از نظر روانی، اجتماعی، حقوقی و… احساس امنیت و کرامت کنند. خانواده قدیمیترین واحد اجتماعی و اولین محل آموزش رفتارهای فردی و اجتماعی است و پذیرفتن این واقعیت که زن و خانواده دو رکن اصلی جامعه بوده و نقش اساسی آنها در رشد و تعالی انسان غیرقابل انکار است. با تمام اهمیتی که در بعضی فرهنگها به خانواده داده میشود، میتوان ادعا کرد که هیچیک باندازه اسلام برای خانواده در جامعه و زندگی فردی و اجتماعی ارزش نگذاشته است. زیرا معیار ارزش و اندازهگیری آن، اندازه گستره «نقش» آن است. نقش خانواده در اسلام از دید جامعه شناختی با توجه به کارکردهای آن هم بیشتر، و هم مهمتر است یعنی هم در کمیت و هم در کیفیت گسترده است. از اینرو میتوان از عمق و اهمیت نقش خانواده در اسلام ارزش بالا و والای آن را در این مکتب و آئین جستجو کرد و یافت. یکی از نقاطی که میتوان از آن زاویه به ارزیابی اهمیت و ارزش خانواده پرداخت، تاثیر سازنده یا مخرب خانواده در «امنیت اجتماعی» است، محاسبه مالی و کاری، وظایف و عملیات انتظامی و قضائی (فعالیتهای پلیس شهری و بیرون شهر و حجم کار دستگاه قضایی و زندانها و حجم هزینههای آن و پیآمدهای این اقدامات پلیسی و قضائی مانند اعدامها و زندانها) میتواند ما را به عمق و اهمیت این نقش خانواده راهنمایی کند.
زن نقش کلیدی در زمینه ایجاد امنیت اجتماعی دارد و به عنوان ستون امنیت اجتماعی است. زن یکتا موجودی است که می تواند از دامن خود، افرادی به جامعه تحویل دهد که از برکاتشان یک جامعه، بلکه جامعهها به استقامت و ارزشهای والای انسانی کشیده شوند. اگر در هر خانوادهای زن بتواند در تربیت فرزندان موفق عمل کند نقش مهمی در تامین امنیت اجتماعی جامعه خواهد داشت. زیرا شخصیت، رفتار و تعاملات اجتماعی نسل آینده را شکل میدهد و زن با تربیت فرزندانی صالح زمینهساز کاهش ناهنجاریهای اجتماعی است.
نقش مادران از دیدگاه امام خمینی(ره)
حضرت امام در این زمینه میفرماید: نقش زن در جامعه بالاتر از نقش مرد است؛ برای اینکه بانوان علاوه بر اینکه خودشان یک قشر فعّال در همه ابعاد هستند، قشرهای فعّال را در دامن خودشان تربیت میکنند. خدمت مادر به جامعه از خدمت معلّم بالاتر است، و از خدمت همه کس بالاتر است. و این امری است که انبیا میخواستند. میخواستند که بانوان قشری باشند که آنها تربیت کنند جامعه را، و شیر زنان و شیر مردانی به جامعه تقدیم کنند.
خانواده، بهعنوان سنگبنای جامعه، نقشی اساسی در شکلگیری ساختار یک جامعه سالم و توانمند ایفا میکند. در آموزههای اسلامی، مسئولیت اجتماعی امری همگانی است که تمامی افراد و نهاد خانواده را در بر میگیرد. بر اساس حدیث شریف «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ»، همه اعضای جامعه در قبال یکدیگر مسئول هستند. هر خانواده با ایجاد آرامش و تلطیف فضای عاطفی برای همسر و اعضای خود، و همچنین با تربیت درست و شایسته فرزندان، اساسیترین گام را در جهت اصلاح و بهبود جامعه برمیدارد. این کارکرد حیاتی خانواده، نقشی کلیدی در ساختن جامعهای سالم و پیشگیری از بروز فساد، جنایت و دیگر انواع بزهکاری دارد.این نگاه زمینهساز جامعهای است که افراد آن با هنجارهای خود در تعاملات اجتماعی سبب شکلگیری بستری امن و قابل پیشبینی برای زندگی جمعی میشوند که شالوده اصلی امنیت اجتماعی پایدار است.
یکی از ابعاد زندگی صدیقه کبرا، حضرت فاطمه زهرا که بسیار درخشان و دلنواز است، «بُعد تربیتی» زندگی حضرت است. آنچه می تواند مادران و فرزندانشان را در امر تربیت بیمه کند، عمل کردن به سیره و رفتار عملی و علمی فاطمه زهرا است. چه اینکه، تمام عظمت ها و شکوه هایی که به بهترین صورت در زندگی فرزندان حضرت فاطمه متجلی است، نشانگر تربیت تابناک و دامان پاک و آموزه های گران ارج این بانوی نمونه است. حضرت فاطمه امر تربیت را امری تحوّل انگیز، سازنده، نجات ده بشر از خطرات و عوارض می شناسد. او می داند که رمز پیشرفت و انحطاط فرد و جامعه در سایه تربیت قابل خلاصه شدن است. جامعه ای پیشرفته است که تربیت آن پیشرفته باشد و قومی منحط به حساب می آیند که تربیت آن ها منحط باشد. بنابراین زن میتواند با نقشآفرینی خود بویژه در تربیت فرزندان امنیت اجتماعی جامعه را تأمین و بیمه کند.
زن و امنیت فرهنگی و اعتقادی
یکی از ابعاد مهم امنیت، امنیت فرهنگی و اعتقادی است که نگهبان هویت و فرهنگ آن جامعه است. نقش امنیت فرهنگی و اعتقادی در حفظ و حراست از فرهنگ که سنگ بنای توسعه سایر ابعاد است، بسیار حیاتی است. بنیانهای فکری و عقیدتی، به عنوان خاستگاه ارزشها و هنجارها، از طریق شکلدهی به رفتاری که تضمینکننده ثبات فرهنگی و مصونیت آن در برابر تهدیدات است، نقش محوری در تأمین امنیت فرهنگی و اعتقادی دارند.در این زمینه نیز نقش زنان پررنگ خواهد بود. آنان با تربیت فرزندان خود بر اساس آموزههای اسلامی و اعتقادی سهم بسزائی در شکلگیری امنیت فرهنگی و اعتقادی جامعه و جلوگیری از انحرافات دارند.
حضرت زهرا نمونه بارز ایجاد امنیت فرهنگی و اعتقادی در زمان خود است که میتواند الگویی برای زنان زمان ما باشد تا با کنشگری در برابر انحرافات اعتقادی نقش خود را در تامین امنیت فرهنگی و اعتقادی ایفا کنند.کنشگری حضرت زهرا در یک برهه تاریخی حساس در ایجاد امنیت اعتقادی و فرهنگی برجسته بود. ایشان در جلوگیری از انحراف جامعه و پاسداری از دستاورد پیامبراکرم نقش اساسی ایفا کرد.یکی از مهمترین کنشگری ایشان پس از شهادت پیامبراکرم دفاع قاطعانه از مسئله امامت و ولایت امیرالمؤمنین بود. این دفاع در حقیقت دفاع از امنیت اعتقادی و فرهنگی جامعه آن روز و نسلهای آینده بشمار میرود.
این دفاع در جنبههای مختلف صورت گرفت. مانند:
- دفاع از حقانیت امیرالمؤمنین با استناد به آیات و روایات برای جلوگیری از انحرافات اعتقادی
- حضور در مجامع مختلف در جهت جهاد تبیین
- آموزش معارف اسلامی در ضمن خطبهها و سخنرانیها
از اینرو ایشان با دفاع از ولایت و تبیین معارف الهی و با الگوسازی برای زنان، نقش تعیینکنندهای در جلوگیری از انحراف و ایجاد امنیت اعتقادی و فرهنگی ایفا کرد. این کنشگری ایشان میتواند راهبردی اساسی برای زنان جامعه ما در قبال بعضی انحرافات و مسامحهگریها باشد تا در مقابل این انحرافات بایستند و امنیت اعتقادی و فرهنگی را برای جامعه به ارمغان بیاورند.
